Bilim Ölürken Para Birimi Yükselebilir mi?Arjantin pesosu, 2026 yılında tarihi bir yol ayrımında duruyor; benzeri görülmemiş mali disiplinle istikrara kavuşmuş olsa da bilimsel altyapının sistematik olarak dağıtılmasıyla zayıflamış durumda. Başkan Javier Milei yönetimi imkansız görüneni başardı: GSYİH'nin %1,8'i oranında bütçe fazlası ve %211'den aylık yaklaşık %2 gibi yönetilebilir oranlara düşen enflasyon. Pesonun sıkıntılı bir varlıktan emtiaya dayalı bir para birimine dönüşümü, devasa Vaca Muerta enerji oluşumuna, lityum rezervlerine ve siyasi risk primlerini azaltan ABD uyumlu bir ticaret çerçevesine dayanıyor. Ocak 2026'da başlayacak yeni enflasyona endeksli döviz bantları normalleşmeye işaret ederken, enerji ihracatının 2050 yılına kadar kümülatif olarak 300 milyar dolar getirmesi öngörülüyor.
Ancak bu finansal rönesans, derin bir entelektüel krizi maskeliyor. Arjantin'in önde gelen araştırma konseyi CONICET, reel bütçesinde %40 kesintiye uğradı, 1.000 personelini kaybetti ve araştırmacıların %10'unun sistemi terk ettiği bir beyin göçünü tetikledi. Maaşlar reel bazda %30 eridi, bu da bilim insanlarını Uber şoförlüğüne ve vasıfsız işlere zorladı. Patent başvuruları yıllık 406 ile son on yılların en düşük seviyesine gerilerken, ülke inovasyon çıktılarında 64. sırada olmasına rağmen inovasyon girdilerinde küresel çapta 92. sırada yer alıyor. Yönetim, kamu bilimini mali israf olarak görüyor ve eleştirmenlerin "bilimkırım" (scienticide) olarak adlandırdığı, on yıllardır inşa edilen araştırma kapasitesinin sistematik yıkımını yaratıyor.
Pesonun geleceği, jeolojik zenginliğin bilişsel körelmeyi telafi edip edemeyeceğine bağlı. RIGI rejimi (30 yıllık mali istikrar sunan) altındaki enerji ve madencilik yatırımları milyarlarca doları buluyor ve ödemeler dengesini temelden değiştiriyor. Yine de teknoloji üzerindeki ithalat vergilerinin kaldırılması Tierra del Fuego'nun montaj sektöründeki 6.000 işi tehdit ederken, araştırma laboratuvarlarının içinin boşaltılması biyoteknoloji, nükleer enerji ve yazılım geliştirmedeki uzun vadeli kapasiteyi tehlikeye atıyor. ABD uyumuna yönelik jeopolitik bahis, IMF desteğiyle köprü finansmanı sağlıyor ancak hayati bir ticaret ortağı olan Çin ile yaşanan gerilimler kırılganlık yaratıyor. Arjantin, bilgi ekonomisi kasıtlı olarak içi boşaltılmış bir emtia süper gücüne dönüşüyor ve şu soruyu akıllara getiriyor: Bir ulus, beyin gücünü varillerle takas ederek uzun vadede refaha erebilir mi?
